Аудитын салбарт ажилд орох 3 өөр замыг судалгаанд тулгуурлан тайлбарлалаа. Дадлага, их сургууль болон бодит ажлын туршлага ямар үүрэгтэй вэ?
Аудит болон татвар нягтлан бодох бүртгэлийн салбарт карьераа эхлүүлэх гэж буй оюутан, шинэхэн төгсөгчдөд хамгийн тогтвортой, урт хугацаанд өсөж хөгжих боломжтой сонголтуудын нэг юм. Энэ чиглэлийн мэргэжилтнүүдийн эрэлтийг тогтвортой хадгалж байгаа гол хүч нь дэлхийн хэмжээнд санхүүгийн тайлагналын найдвартай байдал, татварын хууль тогтоомжийг мөрдөх шаардлага улам бүр нэмэгдсээр байгаатай шууд холбоотой билээ. Эдгээр шаардлагууд нь даяаршил, зохицуулалтын чангаралт, мөн олон нийтээс компанийн ил тод байдалд тавих хүлээлт зэргээс түлхүү үүсэж байна.
Тэгвэл Олон Улсын Нягтлан Бодогчдын Холбоо (IFAC) нь эдийн засгийн хөгжил, зах зээлийн итгэлийг хангахад улам чухал болж буй хүчин зүйлсийг онцолсон нь өндөр чанартай олон улсын стандарт болон нийцлийн тогтолцоо ажээ.Монгол Улсын хувьд ч мөн адил эдгээр чиг хандлага бүр илүү ач холбогдолтойн дагуу, сүүлийн жилүүдэд улс орны санхүүгийн тайлагнал, аудитын орчныг олон улсын жишигт нийцүүлэх чиглэлд шат дараатай ахиц дэвшил гарсаар байна. Дэлхийн Банкны Нягтлан Бодох Бүртгэл болон Аудитын стандарт мөрдөлтийн тайлан (ROSC) -ийн онцолсноор бизнесийн итгэлцэл, хөрөнгө оруулалт, эдийн засгийн нэр хүндэд аудитын чанарыг сайжруулах, Олон улсын санхүүгийн тайлагналын стандарт (IFRS)-д суурилсан тайлагналыг бэхжүүлэх нь чухал ач холбогдолтой байдаг байна.
Энэ бүх нөхцөл байдал нь аудит эсвэл татварын чиглэлээр карьераа эрт эхлүүлсэн залуу мэргэжилтнүүд зах зээлд эрэлттэй ур чадвар, мэдлэгийг хурдан хуримтлуулж, карьерын бат бөх суурийг тавьснаар цаашлаад бүс нутгийн болон олон улсын түвшинд ажиллах боломжийг нээж өгч байгаа том давуу талтай юм.
Манай байгууллагын судалгааны үр дүнгээс харахад аудит, татварын чиглэлээр ажиллаж буй мэргэжилтнүүдийг дараах гол хүчин зүйлс yг салбарыг хамгийн ихээр сонгоход нөлөөлсөн байна. Үүнд:
ACCA-гийн “Global Talent Trends” тайлангуудад аудит, нягтлан бодох бүртгэлийн мэргэжил нь карьерын ахиц дэвшил сайтай, ур чадвар тасралтгүй хөгжих боломж олгодог, мөн улс орон дамнан ажиллах хөдөлгөөнт чадвар өндөртэй салбар гэдгийг тогтмол онцолдог. Иймээс энэ мэргэжил нь карьераа эхлүүлж буй залуу мэргэжилтнүүдийн хувьд онцгой сонирхол татахуйц сонголт хэвээр байсаар байна.
Үүний хажуугаар хөдөлмөрийн зах зээлийн талаарх мэдээллүүд нягтлан бодох бүртгэлтэй хамааралтай ажил үүргүүд тогтвортой эрэлтэд байсаар байгааг баталсан байна. АНУ-ын Хөдөлмөрийн Статистикийн Товчооны (U.S. Bureau of Labor Statistics) таамаглалаар нягтлан бодогч, аудиторуудын эрэлт цаашид ч өсөх хандлагатай бөгөөд энэхүү эрэлтийг даяаршил гүнзгийрэх, татвар болон зохицуулалтын орчин улам нарийсахтай шууд холбон тайлбарласан байдаг. Эдгээр хүчин зүйлс нь Монгол Улсын зах зээлийг ч мөн адил хэлбэржүүлж байгаа нийтлэг чиг хандлага юм.
Олон улсын санхүүгийн тайлагналын стандарт (IFRS), татварын тогтолцоо, зарчмууд нь дэлхий даяар нийтлэг хэрэглэгддэг. Үүнтэй уялдан ACCA, CPA зэрэг мэргэжлийн гэрчилгээ нь олон улсад хүлээн зөвшөөрөгддөг тул аудит, татварын чиглэлээр эзэмшсэн мэдлэг, ур чадвар нь улс орон дамнан ажиллах бодит боломжийг бүрдүүлдэг. Энэ нь оюутан, төгсөгчдийн хувьд карьераа зөвхөн дотоодын зах зээлд бус, бүс нутгийн болон олон улсын түвшинд төлөвлөх давуу тал болдог.
Компаниуд залуу мэргэжилтнүүдийн төлөө өрсөлдөж, сургалт хөгжилд нь илүү их хөрөнгө оруулах хандлага нэмэгдэж байна. Энэ нь оюутан, төгсөгчдөд эерэг мэдээ юм. Эрэлт өндөр байх тусам залуу мэргэжилтнүүд илүү хурдан суралцах, богино хугацаанд хариуцлагатай ажил гүйцэтгэх, тогтвортой ажлын байраар хангагдах боломж нэмэгддэг. Өөрөөр хэлбэл, аудит болон татварын чиглэл нь урт хугацаанд ажил мэргэжлийн баталгааг хангах, ирээдүйд ч үнэ цэнээ алдахгүй карьерын сонголт хэвээр үлдэх юм.
Манай байгууллагын дотоод судалгаагаар Монгол Улсад аудит, татварын чиглэлээр амжилттай ажиллаж буй мэргэжилтнүүд дараах бэлтгэлийг хамгийн түгээмэл хийсэн байна.
Нягтлан бодох бүртгэл, санхүү, бизнесийн чиглэлийн суурь боловсрол нь аудитын шалгалт хийх, санхүүгийн тайлан бэлтгэх, татварын хууль тогтоомжийг ойлгож хэрэгжүүлэхэд зайлшгүй шаардлагатай техникийн мэдлэгээс бүрддэг. Монгол Улсад хэрэгжиж буй нягтлан бодох бүртгэл, аудитын салбарын шинэчлэлүүд нь олон улсын стандартуудтай уялдсан байдаг учраас төгсөгчдийн санхүүгийн тайлагнал, нийцэл (compliance)-ийн үндсэн ойлголттой ажлын байранд орохыг суурь нөхцөл гэж үздэг. Иймээс холбогдох чиглэлээр суралцах нь аудит, татварын салбарт хөл тавих хамгийн бат бөх эхлэл болдог.
Манай судалгаанд оролцсон мэргэжилтнүүдийн зарим нь олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн мэргэжлийн гэрчилгээ (ACCA, CPA, CMA) эзэмших замыг сонгосон байна. Монгол Улсад CPA мэргэжлийн хөгжлийг Монголын Мэргэшсэн Нягтлан Бодогчдын Институт (MonICPA) албан ёсоор хариуцдаг бөгөөд ёс зүй, тасралтгүй мэргэжлийн боловсролын шаардлагыг тогтоодог. Мөн ACCA нь 2025 онд MonICPA-тай хамтын ажиллагаагаа шинэчилсэн нь энэхүү олон улсын гэрчилгээ нь Монголын мэргэжлийн чадавхыг бэхжүүлж байгааг харуулж байна.
Манай судалгаанд оролцогчид мөн компаниудад дадлага хийх нь ажлын гараагаа эхлүүлэх шууд алхам болсон гэж дурдсан бол зарим нь их сургуулийн хичээл, орчний нөлөөгөөр мэргэжлээ сонгосон байна. Энэ нь нэг зүйлийг тодорхой харуулж байгаа бөгөөд: аудит, татварын ажлын жинхэнэ амьдрал дээрх агуулгыг хамгийн хурдан ойлгох арга бол дадлагаа эрт эхлүүлэх юм.
Аудит болон татвар нь “түр сонголт” биш, харин эдийн засгийн итгэлцэл, бизнесийн шийдвэр гаргалтад бодитоор нөлөөлдөг өндөр ур чадвар шаардсан мэргэжил юм. Монголын залуу мэргэжилтнүүдийн хувьд эдгээр салбарт хөл тавих боломж өнөөдөр урьд хожид байгаагүйгээр өргөжиж байна. Улс орны эдийн засаг цаашид тэлэхийн хэрээр мэдлэгтэй, ёс зүйтэй, өөрчлөлтөд дасан зохицох чадвартай мэргэжилтнүүдийн эрэлт тогтвортой өссөөр байх нь гарцаагүй юм.
Мөн энэхүү чиглэлээр амжилттай карьер бүтээхийн тулд залуу ажиллах хүчин эртнээс бэлтгэх, мэргэжлийн суурь мэдлэгээ бататгах, мэргэжлийн гэрчилгээ эзэмшихэд тууштай хандах, мөн дадлага болон trainee хөтөлбөрөөр бодит туршлага хуримтлуулах шаардлагатай.
Эцэст нь тууштай хандлага, тасралтгүй суралцах замаар залуу мэргэжилтнүүд урт хугацаанд тогтвортой, олон улсад хөрвөх боломжтой, мөн Монгол Улсын санхүүгийн итгэлцэл, эдийн засгийн хөгжилд бодитоор хувь нэмэр оруулах утга учиртай карьерыг бүтээж чадах юм. Итгэлцэл, ил тод байдал улам чухал болж буй өнөө үед аудит, татварын мэргэжилтнүүдийн үүрэг нь зөвхөн техникийн бус, зайлшгүй шаардлагатай үүрэг болсоор байна.
.jpg)